O ciele oglądanym, ciele przeżywanym i publiczności, której nie trzeba zapraszać.
⠀
Kto patrzy, kiedy patrzymy na własne ciało?⠀
Można być samą w łazience i nie być samą. Wystarczy lustro. Albo zdjęcie, które właśnie zrobiłyśmy. Czasem nawet nie potrzeba żadnego odbicia – wystarczy myśl, że ktoś mógłby nas zobaczyć. Jak wyglądamy, kiedy siedzimy? Czy brzuch układa się w odpowiedni sposób? Jak prezentuje się nasza twarz, kiedy się śmiejemy? Czy ten gest wygląda naturalnie? Czy nasze ciało zajmuje za dużo miejsca?⠀
Zdarza się, że zanim zdążymy poczuć, już zaczynamy oglądać. Zanim zauważymy przyjemność, sprawdzamy, jak wyglądamy, kiedy jej doświadczamy. Zamiast skupić się na dotyku, zastanawiamy się, czy nasze ciało dobrze na niego odpowiada. Nawet w najbardziej prywatnych chwilach potrafimy przyjąć perspektywę kogoś, kto stoi obok i patrzy.
Tyle że nikogo tam nie ma.
A może właśnie o to chodzi: publiczność nie musi być obecna, jeśli nauczyliśmy się nosić ją w sobie.
⠀
Ciało jako obraz do obejrzenia
Kultura wizualna nauczyła nas patrzeć na ciało z zewnątrz. Fotografie, filmy, reklamy, media społecznościowe, pornografia, poradniki i rozmaite instrukcje dotyczące dbania o siebie nieustannie dostarczają nam obrazów, z którymi możemy się porównywać. Ciało staje się czymś, co można ocenić, skorygować, zaprezentować. Czymś, co istnieje nie tylko po to, by doświadczać świata, ale również po to, by dobrze w nim wyglądać.
Nie chodzi wyłącznie o ideały piękna. Spojrzenie ocenia także sposób, w jaki się poruszamy, siadamy, dotykamy innych, starzejemy się, okazujemy emocje. Uczy nas, które gesty są odpowiednie, które części ciała powinny pozostać niewidoczne, jak dużo przestrzeni możemy zajmować. W efekcie ciało zaczyna przypominać projekt wystawiony na nieustanną kontrolę jakości.
Możemy nawet nie zauważać, kiedy przestajemy doświadczać go od środka. Zamiast zapytać: „Czy jest mi wygodnie?”, pytamy: „Jak wyglądam?”. Zamiast: „Czy mam ochotę?”, pojawia się: „Czy powinnam tak wyglądać, kiedy mam ochotę?”. Zamiast poczuć zmęczenie, analizujemy, czy widać je na twarzy.
To subtelna, ale zasadnicza zmiana perspektywy. Ciało przestaje być miejscem, z którego patrzymy na świat, a staje się obiektem, na który same kierujemy spojrzenie.
⠀
Wewnętrzna publiczność
Można nazwać to uwewnętrznionym spojrzeniem: przejęciem perspektywy zewnętrznego obserwatora_ki i uczynieniem jej częścią własnego sposobu postrzegania siebie. Nie potrzebujemy już czyjejś krytyki, żeby ją przewidzieć. Nie musimy czekać na komentarz, żeby wyobrazić sobie ocenę. Potrafimy sami odtworzyć cały spektakl.
Występujemy w nim jednocześnie jako osoba oglądana i jako publiczność. Jedna część nas próbuje żyć, druga obserwuje, czy robi to wystarczająco dobrze.
Ta podwójna pozycja szczególnie mocno ujawnia się w seksualności. Intymność, która mogłaby być doświadczeniem obecności, dotyku i wzajemnego odkrywania, czasem zamienia się w przedstawienie. Zaczynamy zastanawiać się, jak wyglądamy podczas pocałunku, czy nasze ciało jest atrakcyjne z określonej perspektywy, czy nasze reakcje są odpowiednie, czy potrafimy odegrać pożądanie w sposób, który znamy z kulturowych obrazów.
Możemy być blisko drugiej osoby, a jednocześnie pozostawać odłączone od własnego doświadczenia. Jakbyśmy oglądały siebie w scenie, w której powinnyśmy przecież uczestniczyć.
Nie oznacza to, że każde myślenie o wyglądzie jest czymś złym ani że świadomość własnej atrakcyjności musi odbierać nam przyjemność. Problem pojawia się wtedy, kiedy spojrzenie z zewnątrz staje się ważniejsze niż to, co naprawdę czujemy. Kiedy zamiast być w doświadczeniu, nieustannie sprawdzamy, jak wypadamy.
⠀
Kto nauczył nas patrzeć?
Nie ma jednego źródła tego spojrzenia. Jest raczej cała infrastruktura obrazów, opowieści i społecznych oczekiwań, które przez lata podpowiadają nam, jak powinno wyglądać ciało i co powinno oznaczać.
W filmie ciało bywa kadrowane tak, żeby można było je oglądać. W reklamie staje się argumentem sprzedażowym. W literaturze może być opisywane jako obiekt pożądania, symbol niewinności, grzechu, płodności, młodości albo upadku. Nawet język, którym mówimy o sobie, często przejmuje te gotowe obrazy. Ciało jest „do pokazania”, „do poprawienia”, „do odzyskania”, „do zaakceptowania”. Rzadziej po prostu jest.
Szczególnie interesujące jest to, że nawet opowieści emancypacyjne mogą niekiedy pozostawać w obrębie tej samej logiki. Mówimy o pokochaniu siebie, zaakceptowaniu wyglądu, odzyskaniu pewności siebie. To ważne narracje, ale czy nie zakładają czasem, że ciało nadal musi być przedmiotem naszej nieustannej pracy emocjonalnej? Że powinnyśmy doprowadzić relację z nim do właściwego stanu, najlepiej takiego, w którym patrzymy na siebie z aprobatą?
A co, jeśli nie chcemy już cały czas patrzeć?
Co, jeśli ciało nie musi być ani piękne, ani brzydkie, ani zaakceptowane, ani odrzucone? Co, jeśli może na chwilę przestać być zadaniem do wykonania?
Powrót do ciała nie jest kolejnym projektem
Łatwo powiedzieć: przestań się oceniać, skup się na doznaniach, zamieszkaj we własnym ciele. Ale nawet takie wezwanie może stać się kolejną instrukcją. Kolejnym wymaganiem, któremu trzeba sprostać. Można przecież zacząć kontrolować również to, czy wystarczająco dobrze odpuszczamy kontrolę.
Dlatego nie chodzi o osiągnięcie jakiegoś idealnego stanu cielesnej obecności. Nie musimy zawsze czuć się dobrze we własnym ciele. Nie musimy zachwycać się każdym jego doświadczeniem ani odnajdywać przyjemności w każdej sytuacji. Czasem ciało jest zmęczone, obolałe, obce, nieprzewidywalne. Czasem nie chcemy go pokazywać, dotykać ani o nim rozmawiać. To również są doświadczenia, które zasługują na miejsce w opowieści.
Może pierwszy krok polega na czymś znacznie mniej spektakularnym: na zauważeniu momentu, w którym zaczynamy oglądać siebie zamiast siebie doświadczać.
Kiedy podczas tańca sprawdzamy, jak wyglądamy, zamiast poczuć rytm. Kiedy podczas kąpieli myślimy o tym, jak prezentuje się nasze ciało, zamiast zauważyć temperaturę wody. Kiedy ktoś nas dotyka, a my zaczynamy analizować własną reakcję, zamiast sprawdzić, czy ten dotyk jest dla nas przyjemny. Kiedy robimy zdjęcie nie po to, żeby zachować wspomnienie, lecz żeby upewnić się, że nadajemy się do pokazania.
Nie zawsze da się wyłączyć tę wewnętrzną publiczność. Ale można zacząć kwestionować jej prawo do zajmowania wszystkich miejsc.
Nie wszystko musi być widoczne
Być może jedną z bardziej radykalnych rzeczy, jakie możemy zrobić wobec kultury nieustannej ekspozycji, jest odzyskanie prawa do doświadczeń, których nie zamieniamy w obraz. Przyjemności, której nie dokumentujemy. Dotyku, którego nie oceniamy. Ruchu, którego nie poprawiamy. Ciała, którego nie oglądamy w wyobrażonym lustrze.
Nie każda chwila musi nadawać się do opowiedzenia. Nie każda intymność potrzebuje widowni. Nie każdy gest musi dobrze wyglądać.
Ciało nie jest wyłącznie tym, co widać. Jest również tym, co czuje, pamięta, czego unika, czego szuka, co rozpoznaje, zanim znajdziemy na to słowa. Jest miejscem doświadczenia, a nie tylko jego ilustracją.
Może więc warto czasem zadać sobie pytanie nie o to, jak wyglądamy, ale skąd właściwie na siebie patrzymy. Czyj wzrok próbujemy uprzedzić? Czyją ocenę odtwarzamy? I czy potrafimy choć przez chwilę nie być dla siebie publicznością?
Nie po to, żeby przestać widzieć własne ciało – tylko po to, żeby znów móc w nim być.
⠀
⠀
Tekst: Justyna Kowalska
Grafika: Magdalena Lewińska
